وبلاگ
استاندارد BIAN، اهداف و جایگاه آن در کنار سایر استانداردهای حوزه بانکی
استاندارد BIAN برای افزایش انعطاف پذیری و چابکی سیستم‌ها در پاسخگویی به نیازهای کسب و کار، معماری سرویس گرا و نگاه قابلیت محور به جای نگاه فرایند محور را سرلوحه کار خود قرار داد. در نگاه فرایندمحور، سیستم‌ها بر اساس مسیر اجرای یک کار (مثلاً «افتتاح حساب») طراحی می‌شوند و با تغییر فرایند، بخش بزرگی از سیستم باید تغییر کند. در نگاه قابلیت‌محور، بانک به مجموعه‌ای از توانمندی‌های پایدار (مثل مدیریت حساب، پرداخت یا ارزیابی اعتبار) تقسیم می‌شود که فرایندهای مختلف می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند. چون قابلیت‌های یک بانک نسبت به فرایندها بسیار کمتر تغییر می‌کنند، معماری حاصل پایدارتر و منعطف‌تر است.
هدف BIAN از ارائه استاندارد را می‌توان در تعریف زیر خلاصه کرد:
هدف BIAN ایجاد و توسعه مهمترین محتواها، مفاهیم و روش‌های ایجاد قابلیت همکاری در سیستم‌ها و بخش‌های مختلف کسب و کار برای کاهش هزینه‌های یکپارچه‌سازی و توسعه نوآوری و چابکی در ارائه خدمات مالی است. به عبارت ساده‌تر، BIAN به دنبال ایجاد مفاهیم فوق با ایجاد یک زبان مشترک بین محیط‌های کسب و کار و فنی است. این شبکه جهانی، بانک‌ها، ارائه‌دهندگان فناوری و شرکت‌های خدماتی را گرد هم می‌آورد تا استانداردهای صنعتی برای آینده بانکداری توسعه دهند و ترویج کنند. این زبان مشترک با در نظر گرفتن موارد زیر ایجاد شده است:
- ایجاد یک چارچوب معماری با در نظر گرفتن تمامی المان‌هایی که با محیط کسب و کار منطبق هستند
- تمرکز بر تعریف مفهومی سرویس‌ها و API ها با هدف ارائه مدل یکپارچه ارتباط میان این سرویس‌ها
- توانمندسازی بانک‌ها و موسسات مالی برای ایجاد و توسعه سرویس‌هایی با کمترین درهم تنیدگی
- پذیرش چارچوب توسط اعضای BIAN برای حصول اطمینان از عملیاتی بودن و قابل استفاده بودن استاندارد در صنعت مالی و بانکی
نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که تمرکز BIAN فقط بر تعریف‌های معنایی (Semantic) است؛ یعنی استاندارد مشخص می‌کند هر سرویس چه مسئولیتی دارد و چه چیزی را ارائه می‌دهد، ولی نحوه پیاده‌سازی فنی آن را به هر بانک واگذار می‌کند. همین موضوع باعث می‌شود بانک‌ها بتوانند ماژول‌های توسعه‌یافته داخلی را در کنار محصولات تأمین‌کنندگان مختلف، بدون وابستگی شدید به یک فروشنده، به کار ببرند.
همانطور که عنوان شد، BIAN از معماری سرویس‌گرا برای تحقق این اهداف استفاده کرده است. اصول معماری سرویس‌گرا که مهمترین قسمت آن را می‌توان در تعریف سرویس‌های مجزا با کمترین درهم تنیدگی، امکان ایجاد سرویس‌های مرکب، مخفی کردن پیچیدگی‌های داخلی از دیدگاه استفاده کننده خلاصه کرد، شالوده استاندارد BIAN برای تعریف سرویس‌های کسب و کار و رسیدن به اهداف فوق را تشکیل داده اند. در عمل، هر بخش از بانک پشت یک رابط استاندارد قرار می‌گیرد و سایر بخش‌ها فقط از طریق همین رابط با آن ارتباط برقرار می‌کنند. بنابراین تغییر یا جایگزینی یک ماژول، بقیه سیستم را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد.
سرویس دامین‌ها و نقشه سرویس‌ها
هسته اصلی استاندارد، نقشه سرویس‌ها (Service Landscape) است که کل توانمندی‌های یک بانک را به واحدهای مجزایی به نام سرویس دامین تقسیم می‌کند. در نسخه ۱۴ این نقشه، تمرکز بر منطقی‌سازی تعریف سرویس دامین‌ها بوده است. عملیات غیرضروری حذف شده، پیوندهای بیشتری با ISO 20022 اضافه شده و برخی سرویس دامین‌ها به‌ویژه در حوزه پرداخت تغییر نام داده، حذف یا اضافه شده‌اند. سه سرویس دامین در حوزه بیمه هم به مجموعه اضافه شده است. در مجموع، تا نسخه ۱۴ حدود ۳۴۰ سرویس دامین مدل‌سازی شده که هر کدام یک قابلیت مشخص و لازم برای عملکرد روان یک بانک را پوشش می‌دهد.
ارتباط BIAN با سایر استانداردها
همانطور که می‌دانید استانداردهای مختلفی در صنعت مالی و بانکی وجود دارند که استفاده از آن‌ها ممکن است بخشی از اهداف فوق را پوشش دهد. لذا لازم است که جایگاه BIAN را در کنار این استانداردها بدانیم. این ارتباط در شکل زیر نمایش داده شده است.
استاندارد BIAN در ابتدا با الگو گرفتن از استانداردهای IBM و ISO در حوزه بانکداری، با تمرکز بر روابط Application to Application تعریف سرویس‌ها و عملگرهای هر سرویس را انجام داد. با گذشت زمان و توسعه مدل و ورود سایر بازیگران صنعت به این عرصه، این استاندارد در حال حاضر سرویس‌های Business to business را نیز در بر می‌گیرد.
به طور خلاصه می‌توان گفت استاندارد BIAN برای تعریف اشیای کسب و کار و روابط بین آن‌ها از استانداردهای BIAN و ISO بهره گرفته است و مدل ویژه خود را بر مبنای معماری سرویس‌گرا ایجاد کرده است.
پیوند BIAN با ISO 20022 در نسخه‌های جدید پررنگ‌تر شده است. نسخه ۱۴ که در مارس ۲۰۲۶ اعلام شد، همراستایی با ISO 20022 را تقویت کرده است؛ این استاندارد جهانی پیام‌رسانی مالی برای ساختاردهی و تبادل داده به کار می‌رود. برای بانک‌هایی که با مهاجرت به پیام‌های جدید پرداخت مواجه‌اند، این هم‌سویی امکان می‌دهد ساختار داده‌ای پیام‌ها و ساختار سرویس‌های داخلی از یک زبان مشترک استفاده کنند. همچنین، معماران می‌توانند BIAN را نقطه شروع قرار دهند و محتوای فناوری و کسب‌وکار را با چارچوب‌هایی مانند ArchiMate، BPMN، TOGAF و NIST تکمیل کنند. یعنی BIAN جایگزین این چارچوب‌ها نیست و در کنار آن‌ها به‌عنوان مرجع قابلیت‌های بانکی به کار می‌رود.
روند پذیرش و چالش‌ها در سال ۲۰۲۶
نسخه ۱۴ با هدف آماده‌سازی معماری بانکی برای فناوری‌های نوظهور و افزایش یکپارچگی، همکاری‌پذیری و آمادگی برای انطباق با مقررات معرفی شده است. از نظر پذیرش، گزارش‌های میدانی سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد در برخی بازارها، مثل استرالیا و نیوزیلند، بیشتر بانک‌های بزرگ در حال پیاده‌سازی BIAN یا آماده‌سازی برای آن هستند و علاقه بانک‌های رده دوم، شرکت‌های بیمه و فین‌تک‌ها هم رو به افزایش است. یکی از دلایل این رشد، بلوغ چارچوب است که دیگر به‌عنوان رویکردی پرریسک و آزمایشی دیده نمی‌شود.
با این حال، پیاده‌سازی موفق چالش‌هایی هم دارد. مثلاً اگر سرویس دامین‌ها به‌صورت زنجیره‌ای و همزمان (Synchronous) به هم متصل شوند، تأخیر شبکه می‌تواند تجربه مشتری را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین طراحی الگوهای ارتباطی مناسب و به‌کارگیری روش‌های مدرن توسعه و تحویل، از الزامات اجرای موفق است. نکته دیگر این است که استاندارد فقط چارچوب مفهومی می‌دهد و تصمیم‌گیری درباره مرز سرویس‌ها، اولویت‌بندی و مسیر مهاجرت از سیستم‌های قدیمی بر عهده خود سازمان است.
جمع‌بندی
رویکرد BIAN با تعریف زبان مشترک، نقشه سرویس‌ها و رویکرد قابلیت‌محور، به بانک‌ها کمک می‌کند هزینه یکپارچه‌سازی را کاهش دهند، وابستگی به یک تأمین‌کننده را کم کنند و سرعت نوآوری را بالا ببرند. روند به‌روزرسانی استاندارد، از جمله نسخه ۱۴ در سال ۲۰۲۶، نشان می‌دهد این چارچوب همچنان در حال تکامل و همگام با نیازهای صنعت است.