رویکرد BIAN در تعریف و طراحی قابلیت‏ های کسب و کار

در قسمت‌های قبلی دیدیم که BIAN برای این‌که بتواند مدل و چارچوبی استاندارد برای صنعت مالی و بانکی تدوین کند، رویکرد قابلیت‌محور را به جای رویکرد فرایندمحور، مد نظر قرار داد. همچنین پایه‌های اصلی استاندارد خود را روی معماری سرویس‌گرا بنا کرد.

حال این سوال پیش می‌آید که آیا دیدگاه قابلیت محور جایگزین دیدگاه فرایند محور می‌شود؟ برای پاسخ به این سوال باید بدانیم که این دو دیدگاه برای اداره هر سازمانی لازم هستند و در واقع مکمل یکدیگر هستند. دیدگاه قابلیت‌محور استاتیک و استاندارد است و دیدگاه فرایندمحور داینامیک و بر اساس ویژگی‌های رفتاری.

دیدگاه قابلیت‌محور مواد لازم برای داشتن انواع فرایندها را مهیا می‌کند. به عنوان مثال اجزای نقشه شهر مانند جانمایی ساختمان‌ها، فضای سبز، خیابان و کوچه‌ها، مواد لازم برای طراحی مسیرهایی از یک نقطه به نقطه دیگر هستند که این مسیرها همان فرایندها هستند.

با در نظر گرفتن موارد فوق، رویکرد BIAN در طراحی را می‌توان به شکل زیر خلاصه کرد: طراحی قابلیت‌های مجزا و اساسی در قالب دامنه‌های سرویس بررسی تعریف ارائه شده برای دامنه‌های سرویس در کارگروه‌ها و انطباق آن‌ها با محیط واقعی کسب و کار تعریف مسیر مشخص برای بکارگیری استاندارد BIAN در عمل

بخش اول و بسیار مهم این رویکرد، یعنی طراحی قابلیت‌های مجزا و اساسی، قلب استاندارد BIAN را تشکیل می‌دهد. BIAN نام دامنه سرویس را برای این قابلیت‌ها انتخاب کرده است که مهم‌ترین ویژگی‌های آن عبارتند از:

دامنه‌های سرویس کوچک‌ترین بلوک‌های سازنده کسب و کار سازمان هستند. هر دامنه سرویس برای تعریف یک قابلیت کسب و کاری به صورت یکتا تعریف شده است. عملیات دامنه‌های سرویس با یکدیگر همپوشانی ندارد. مجموعه دامنه‌های سرویس جامعیت لازم را برای مدل‌سازی سازمان دارند. هر دامنه سرویس، چرخه عمر خود را به صورت کامل مدیریت می‌کند.

همانطور که مشاهده می‌شود، برای ساختن دامنه‌های سرویس از اصول معماری سرویس‌گرا استفاده شده است.

هر دامنه سرویس از ترکیب عملکرد روی یک نوع دارایی (که میتواند ملموس یا ناملموس باشد) ساخته می‌شود.

به عنوان مثال اگر محصول (Product) را به عنوان یک دارایی و طراحی(Design) را به عنوان یک عملکرد بشناسیم، دامنه سرویسی با نام Product Design خواهیم داشت که وظیفه آن کنترل چرخه عمر مفهوم طراحی محصول است. ارتباط دامنه‌های سرویس با یکدیگر صرفا از طریق ارائه سرویس برقرار می‌شود و هیچ‌یک از دامنه‌های سرویس به صورت مستقیم به داده‌های تحت کنترل سایر دامنه‌های سرویس دسترسی ندارد.

نمایی مفهومی از دامنه سرویس BIAN به شکل زیر است:

هدف BIAN از تعریف دامنه‌های سرویس، ایجاد بلوک‌های سازنده کسب و کار برای یک بانک یا شرکت فعال در صنعت مالی و بانکی است. بانک با شناخت این دامنه‌های سرویس، تصویر روشنی از کسب و کار فعلی و آتی خود به دست می‌آوردو با استفاده و ترکیب این دامنه‌های سرویس می‌تواند خدمات مختلفی را طی فرایندهای متنوع تعریف کند.

BIAN در آخرین نسخه خود بیش از 310 دامنه سرویس تعریف کرده است. این دامنه‌های سرویس را می‌توان در ساختارهای مختلف نمایش داد، مانند جانمایی در ساختار سازمانی،خطوط کسب و کاری، کارکردها و … که BIAN با توجه به هدف خود که ارائه بلوک‌های سازنده کسب و کار بوده است، این تقسیم‌بندی را بر اساس کارکرد دامنه¬های سرویس انجام داده است.

در نهایت BIAN با دسته‌بندی دامنه‌های سرویس از نظر کارکردی، نمایی به نام Service Landscape را ایجاد کرد که تمامی دامنه‌های سرویس را نمایش می‌دهد. BIAN در اسناد خود از این نما با عنوان جدول مندلیف صنعت بانکی یاد می‌کند.

ترکیب دقیق‌تر «الگوی عملکردی» و «نوع دارایی»

برای درک عمیق‌تر نحوه شکل‌گیری هر دامنه سرویس، لازم است دو مفهوم بنیادین دیگر را نیز بشناسیم: الگوی عملکردی (Functional Pattern) و نوع دارایی (Asset Type). هر دامنه سرویس، دقیقاً یک الگوی عملکردی اصلی، مانند نگهداری جزئیات مرجع یا تعریف و اجرای یک برنامه، را با یک نوع دارایی یا موجودیت، مانند یک قطعه تجهیزات یا یک رابطه با مشتری، ترکیب می‌کند. الگوی عملکردی در واقع نوع غالب فعالیت کسب و کاری است که در آن دامنه سرویس انجام می‌شود و هر الگوی عملکردی، یک مصنوع عمومی یا Generic Artifact مرتبط دارد که نوع سند یا رکوردی را نشان می‌دهد که برای مدیریت و پیگیری اجرای آن عملکرد به کار می‌رود. برای نمونه در مثال حساب جاری، اگر نوع دارایی «حساب جاری» و الگوی عملکردی «تحقق‌بخشی» یا Fulfill باشد، رکورد کنترلی حاصل، «توافق‌نامه تحقق‌بخشی حساب جاری» نام می‌گیرد؛ نامی که از الحاق نام نوع دارایی و نام مصنوع عمومی ساخته می‌شود.

رکورد کنترلی و اصلاح‌کننده‌های رفتاری

در نسخه‌های اخیر استاندارد، BIAN مشخصات دامنه‌های سرویس را با افزودن مفاهیمی چون رکورد کنترلی، اصلاح‌کننده‌های رفتاری، پروفایل اطلاعاتی و مدل اشیای کسب و کار تکمیل کرده است. رکورد کنترلی، ترکیبی از نوع دارایی و مصنوع عمومی است که الگوی عملکردی دامنه سرویس را مشخص می‌کند و تمامی اطلاعات کسب و کاری تحت کنترل آن دامنه سرویس را، از ابتدا تا انتهای یک چرخه کامل کاری، در بر می‌گیرد. با این حال، در بسیاری از موارد، سطح جزئیات رکورد کنترلی برای تعریف یک زمینه کسب و کاری با دانه‌بندی کافی، بسنده نیست؛ به همین دلیل مفهوم اصلاح‌کننده رفتاری یا Behavior Qualifier معرفی شده است تا سطح ریزتری از فعالیت‌های تشکیل‌دهنده یک الگوی عملکردی را مشخص کند. برای نمونه در همان دامنه سرویس حساب جاری، اصلاح‌کننده‌های رفتاری‌ای نظیر برداشت مستقیم، سپرده‌گذاری، برداشت وجه و پرداخت‌ها، ویژگی‌های خاص این دامنه سرویس را که با الگوی عملکردی تحقق‌بخشی مشخص شده، توصیف می‌کنند.

عملگرهای استاندارد و اصطلاحات عملیاتی

از سوی دیگر، برای این‌که دامنه‌های سرویس بتوانند به شیوه‌ای یکپارچه و قابل پیش‌بینی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، BIAN مجموعه‌ای استاندارد از اصطلاحات عملیاتی یا Action Terms تعریف کرده است که ماهیت انواع مختلف عملگرهای سرویس را مشخص می‌سازند. هر عملگر سرویس دقیقاً یک اصطلاح عملیاتی را اجرا می‌کند و در حال حاضر ۱۶ اصطلاح عملیاتی جزئی استاندارد در چارچوب BIAN تعریف شده است. مجموعه‌ای از این اصطلاحات عملیاتی که با هم یک نوع رفتار تکرارشونده را شکل می‌دهند، همان الگوی عملکردی نامیده می‌شود. این استانداردسازی اصطلاحات عملیاتی، یکی از دلایل اصلی است که دامنه‌های سرویس BIAN، حتی در بانک‌های مختلف با ساختار سازمانی متفاوت، همچنان می‌توانند زبان مشترکی برای تعامل داشته باشند.

اندازه‌گذاری مناسب دامنه‌های سرویس

نکته دیگری که در طراحی دامنه‌های سرویس اهمیت دارد، مسئله «اندازه‌گذاری مناسب» یا Right-Sizing است. از آنجا که هر دامنه سرویس باید هم به اندازه کافی مستقل و خودکفا باشد و هم از حد لازم برای مدیریت‌پذیری بزرگ‌تر نشود، BIAN در راهنمای عملی رابط‌های برنامه‌نویسی معنایی خود، فصل مجزایی را به تعیین اندازه درست دامنه‌های سرویس اختصاص داده است. این موضوع در عمل اهمیت زیادی دارد، چراکه اگر دامنه‌های سرویس بیش از حد ریز تعریف شوند، تعداد تعاملات میان آن‌ها به شکل غیرقابل مدیریتی افزایش می‌یابد و اگر بیش از حد بزرگ تعریف شوند، اصل استقلال و عدم هم‌پوشانی که پیش‌تر به آن اشاره شد، نقض می‌شود.

مدل اشیای کسب و کار به‌عنوان زبان مشترک داده

در کنار رکورد کنترلی و اصلاح‌کننده‌های رفتاری، BIAN مدل اشیای کسب و کار یا Business Object Model را نیز به مشخصات دامنه‌های سرویس افزوده است. این مدل، تعاریف اختصاصی هر دامنه سرویس را برای محتوای کلیدی اطلاعات کسب و کاری که تحت کنترل آن است و مبادله می‌شود، فراهم می‌آورد. وجود چنین مدلی، به‌ویژه در پیاده‌سازی‌های عملی که در آن دامنه‌های سرویس به میکروسرویس‌های مستقل نگاشت می‌شوند، اهمیت زیادی پیدا می‌کند؛ چراکه تضمین می‌کند وقتی رابط‌های برنامه‌نویسی مختلف به یک شیء کسب و کاری مشترک، مانند مشتری یا محصول، اشاره می‌کنند، معنای آن در تمامی دامنه‌های سرویس یکسان باقی بماند.

معنای دقیق‌تر استعاره «جدول مندلیف صنعت بانکی»

استعاره جدول تناوبی عناصر که BIAN برای توصیف نقشه سرویس خود به کار می‌برد، استعاره‌ای دقیق‌تر از آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسد است. همان‌طور که در جدول تناوبی، هر عنصر شیمیایی جایگاه ثابت و مشخصی بر اساس ویژگی‌های بنیادین خود دارد، در نقشه سرویس BIAN نیز هر دامنه سرویس، بر اساس ترکیب یکتای الگوی عملکردی و نوع دارایی خود، جایگاهی ثابت و غیرقابل جابه‌جایی در ساختار کلی می‌یابد. این نقشه، به‌عنوان یک چارچوب مرجع، تمامی دامنه‌های سرویس شناسایی‌شده استاندارد BIAN را در بر می‌گیرد و سازوکاری برای شناسایی و انتخاب سریع دامنه‌های سرویس مرتبط با یک نیاز خاص کسب و کاری در اختیار معماران قرار می‌دهد. به بیان دیگر، همان‌طور که یک شیمی‌دان با مراجعه به جدول تناوبی می‌تواند بدون نیاز به حفظ کردن جزئیات هر عنصر، ویژگی‌های آن را استنتاج کند، یک معمار کسب و کار بانکی نیز با مراجعه به نقشه سرویس BIAN می‌تواند به‌سرعت دامنه‌های سرویس مرتبط با یک قابلیت یا نیاز خاص را شناسایی کند.

جمع‌بندی

مجموعه مفاهیمی که در این بخش معرفی شد؛ از ترکیب الگوی عملکردی و نوع دارایی گرفته تا رکورد کنترلی، اصلاح‌کننده‌های رفتاری، اصطلاحات عملیاتی استاندارد، اندازه‌گذاری مناسب و مدل اشیای کسب و کار، در کنار هم نشان می‌دهند که طراحی دامنه‌های سرویس در استاندارد BIAN، فرایندی کاملاً نظام‌مند و مبتنی بر اصول روشن معماری سرویس‌گراست، نه صرفاً یک تقسیم‌بندی سلیقه‌ای از کارکردهای بانک. همین نظام‌مندی است که به BIAN اجازه می‌دهد بیش از ۳۱۰ دامنه سرویس را در قالب یک نقشه واحد و قابل استناد سازمان‌دهی کند و آن را همچون جدول مندلیف صنعت بانکی معرفی نماید.