وبلاگ
نگاهی متفاوت به یک مشکل قدیمی – BIAN
بانک‌ها و موسسات مالی از سال 2008 با مجموعه‌ای از چالش‌ها در حوزه‌های مدل کسب و کار، نحوه ارتباط با مشتریان و فناوری اطلاعات مواجه شدند. از مهمترین ریشه‌های این چالش‌ها می‌توان به ورود بازیگران جدید و استارتاپ‌ها و نیاز به نقش‌آفرینی بانک‌ها در اکوسیستم جدید اشاره کرد. اما برای ایفای نقش در زمین بازی جدید، یک مشکل همیشگی باز هم خود را نشان داد و آن پیچیدگی و انعطاف‌پذیری پایین سیستم‌های اطلاعاتی برای پاسخگویی به نیازهای در حال تغییر کسب و کار بود.
واضح است که این پیچیدگی، مشکلات زیر را نیز در پی خواهد داشت:
- ناسازگاری سیستم‌ها با معماری‌های فنی و تکنولوژی جدید
- هزینه بالای اعمال تغییرات در سیستم‌ها و به تبع آن هزینه بالای نگهداری و عملیات
- بزرگ شدن بیش از حد سیستم ها
- و ….
این مشکلات برای همه آشناست و البته در این میان از نقش کسب و کار در تعریف و توضیح دقیق نیازها نیز نباید غافل شد.
مدت‌ها بود که رویکردهایی مانند معماری سرویس‌گرا و سایر معماری‌های منشعب از آن برای حل این مشکلات در حوزه معماری سیستم‌ها دست به کار شده بودند اما نحوه تعریف سرویس‌ها و همزبانی با کسب و کار چالشی بود که همچنان وجود داشت و همین انگیزهای بود تا استاندارد BIAN پا به عرصه وجود بگذارد.
BIAN یک سازمان جهانی غیرانتفاعی با مقر در فرانکفورت آلمان است که هدفش تدوین استانداردهای مشترک برای طراحی و ساخت سیستم‌های فناوری اطلاعات بانک‌هاست و بیش از ۱۰۰ بانک، تأمین‌کننده نرم‌افزار، ارائه‌دهنده خدمات و شرکت مشاوره در آن عضو هستند.
در واقع BIAN با استفاده از اصول معماری سرویس‌گرا، استانداردی مبتنی بر سرویس تعریف کرد. از این استاندارد می‌توان برای ساماندهی حوزه‌های کسب و کاری بانک‌ها و موسسات مالی و همچنین تدوین نقشه کلان معماری سیستم‌ها استفاده نمود.
برای تعریف چنین استانداردی، BIAN دیدگاه قابلیت محور را در مقابل دیدگاه سنتی فرایند محور تعریف کرد. بدین ترتیب استاندارد BIAN مجموعه‌ای از قابلیت‌هاست که برای مدلسازی هرنوع بانک یا موسسه مالی کاربرد دارد. به عنوان مثال قابلیت “طراحی محصول” صرف نظر از چگونگی (فرایند) انجام آن در هر بانک، قابلیتی است که در تمام بانک‌ها وجود دارد.
می‌توان جایگاه و ارتباط آن با سایر قابلیت‌ها را شناخت، وضعیت آن‌را تحلیل کرد، منابع مرتبط با آن را شناسایی نمود و سیستم‌هایی که چنین قابلیتی را دارند مشخص کرد. حال با داشتن این مواد اولیه می‌توان به چگونگی اجرای آن فکر کرد.
ساختار سه‌سطحی BIAN
قابلیت‌ها در BIAN در سه سطح سازمان‌دهی می‌شوند. «حوزه کسب‌وکار» (Business Area) مجموعه‌ای گسترده از قابلیت‌ها را کنار هم می‌گذارد، «دامنه کسب‌وکار» (Business Domain) مجموعه‌ای منسجم از قابلیت‌ها را در همان محدوده گروه‌بندی می‌کند، و «دامنه سرویس» (Service Domain) ریزترین سطح تقسیم‌بندی است که هر کدام یک قابلیت کسب‌وکاری یکتا و مجزا را تعریف می‌کند. هر Service Domain یک قابلیت مجزا، بدون هم‌پوشانی و بنیادی است که مسئول مدیریت چرخه عمر کامل کارکرد خودش است. مجموعه این Service Domainها در چیزی به نام «چشم‌انداز سرویس» (Service Landscape) فهرست می‌شود.
برای روشن‌تر شدن مطلب می‌توان از مثال شهر استفاده کرد. شهر مجموعه‌ای است از موجودیت‌های ایستا، مانند ساختمان، پارک، میدان و … هدف از ارائه نقشه شهر، پاسخگویی به موجودیت‌های پویا یا الگوهای رفتاری‌ای است که درون شهر رخ می‌دهد. به عنوان مثال خرید کردن، ورزش کردن، پیمایش مسیرهای مختلف ( این موارد شبیه فرایندها در حوزه کسب و کار هستند).
معماران شهرسازی با شناخت موجودیت‌های ایستا و تنظیم آن‌ها برای پاسخگویی به الگوهای رفتاری، نقشه شهر را طراحی می‌کنند. به عنوان مثال نقشه یک شهر صنعتی با شهر گردشگری کاملا متفاوت خواهد بود در حالی که موجودیت‌های ایستا در هر دو مشابه هم است.
همان‌گونه که بدون شناخت این موجودیت‌ها و الگوهای رفتاری نمی‌توان نقشه مناسبی برای شهر طراحی کرد، در کسب و کار نیز بدون شناخت قابلیت‌ها که همان موجودیت‌های ایستا هستند و نحوه نقش آفرینی آن‌ها در فرایندها که همان موجودیت‌های پویا هستند، نمی‌توان معماری مناسبی برای سازمان در سطح کسب و کار و همچنین فنی ایجاد کرد.
از نقشه تا پیاده‌سازی: APIهای معنایی
BIAN فقط یک نقشه مفهومی نیست. این چارچوب APIهای معنایی استاندارد هم تعریف می‌کند که ارتباط میان سرویس‌ها و سیستم‌ها را ساده می‌کند و آن را برای بانکداری باز و پلتفرم‌های دیجیتال مناسب می‌سازد. پورتال BIAN اکنون بیش از ۲۵۰ API در اختیار می‌گذارد و این محتوا هم برای اعضا و هم برای غیراعضا قابل دسترسی است. از نظر فنی، مفهومی مثل Control Record (شیء اصلی کسب‌وکاری هر Service Domain) می‌تواند به Domain Aggregate و مدل داده تبدیل شود و Business Object Model به طرح‌واره‌های کانونی داده نگاشت شود. به همین دلیل BIAN با رویکردهایی مانند Domain-Driven Design و میکروسرویس‌ها هم‌خوان است.
BIAN جایگزین چارچوب‌های عمومی معماری سازمانی نیست و مکمل آن‌هاست: TOGAF نحوه توسعه معماری را تعریف می‌کند، در حالی که BIAN معماری مرجع مخصوص بانکداری را فراهم می‌کند. همچنین مدل مرجع BIAN را می‌توان با زبان ArchiMate بیان کرد و این ترکیب یک زبان مشترک برای بهبود قابلیت همکاری، ساده‌سازی فرایندها و تقویت حاکمیت فراهم می‌کند.
BIAN در ۲۰۲۶: هوش مصنوعی و ISO 20022
BIAN در مارس ۲۰۲۶ نسخه ۱۴ چشم‌انداز سرویس را معرفی کرد و در آن بر ساده‌سازی، قابلیت همکاری و آمادگی برای انطباق با مقررات تأکید دارد. مهمترین تغییرات این نسخه:
- هم‌راستایی بیشتر با ISO 20022: این نسخه با استاندارد جهانی پیام‌رسانی مالی ISO 20022 هماهنگی قوی‌تری دارد که به ساده‌سازی ساختار داده‌ها و بهبود انطباق با مقررات در بازارهای مختلف کمک می‌کند.
- منطقی‌سازی تعاریف: بر اساس یادداشت‌های انتشار، تمرکز نسخه ۱۴ بر بازنگری تعاریف Service Domainها بوده است: عملیات غیرضروری حذف شده و برخی Service Domainها تغییر نام داده، حذف یا اضافه شده‌اند.
- آمادگی برای هوش مصنوعی: Service Domainهای جدیدی برای پشتیبانی از کاربردهای مبتنی بر هوش مصنوعی و Behavior Qualifierهای به‌روزشده اضافه شده و قابلیت همکاری میان APIها، پیام‌رسانی و سیستم‌های ماژولار بهبود یافته است.
- گسترش دامنه: BIAN کار استانداردسازی خود را به‌صورت رسمی‌تر به حوزه پرداخت و بیمه گسترش می‌دهد تا یک مدل مرجع یکپارچه برای کل اکوسیستم خدمات مالی ایجاد کند.
به این ترتیب، همان مسئله‌ای که در ابتدای متن مطرح شد، یعنی پیچیدگی و انعطاف‌پذیری پایین سیستم‌ها، امروز با ابزارهای عملی‌تری مثل APIهای استاندارد، پیوند با ISO 20022 و پشتیبانی از سناریوهای هوش مصنوعی دنبال می‌شود.
